02.07.2017

Գրպանահատը


Ժամանակ առ ժամանակ մի հաղորդում է աչքովս ընկնում։ Մեր փոքրիկներն են երբեմն դիտում այդ հաղորդումը և անսխալ գուշակում որոնվելիք բառը։ Հ2-ով է հեռուստաեթեր արձակվում և կարծեմ կոչվում է՝ «Օդից փող»։

Ամեն անգամ այդ հաղորդումը վարող, չաչանակի պես, ինչպես առատության եղջյուրից, տխմարություններ դուրս տվող ու շաղակրատող սույն անթրաշ ջահելին հեռուստաէկրանին տեսնելիս, հազիվ եմ ինձ զսպում, որ հեռուստացույցը դուրս չնետեմ պատուհանից։ Երբ հազարավոր շնորհալի և տաղանդավոր ջահելներ աշխատանք չեն գտնում, նրանցից շատերն էլ արտագաղթում են երկրից, հայկական բացարձակապես բոլոր հեռուստատեսություններում ահա այսպիսի խաբեբաներ ու ոչնչություններ են աշխատում և աղտոտում հեռուստաեթերն ու մարդկանց հոգիները, այսօրինակ լպիրշներն էլ օրը ցերեկով թափ են տալիս միամիտ մարդկանց գրպանները։ Ու զավեշտն այն է, որ այս գրպանահատ չաչանակը որքան շատ է շաղակրատում ու ժամանակ սպանում, այնքան ավելի շատ փող է «օդից» մտնում իր և իր խաչագող տերերի գրպանը։ Իրոք որ՝ օդից փող...

Բոլոր ժամանակներում ես միշտ էլ արհամարհել եմ խաբեբաներին ու «մեծապատիվ մուրացկաններին», բայց այս «անկախության» տարիներին խաբեբայության առատությունից, սրիկայության համատարած ու լայնածավալ այս արշավանքից ես սկսել եմ նրանցից զզվել ու ատել նրանց...

Բարև, կոլեգա


Շարքային հհկ-ական Գալուստ Շանմազյանը աշխատանքի շտապելիս, խռպոտ մի ձայն լսեց՝ «Բարև, կոլեգա»։ Շուրջը նայեց, ծանոթ դեմք չգտավ, իսկ մոտերքում, ծառի տակ մի շուն էր մեկնվել և թախծոտ աչքերով իրեն էր նայում։ Շանմազյանը մտածեց, որ այդ անհայտ «բարևն» իրեն չէր ուղղված, առավել ևս, որ մերձակայքում կոլեգայի դեմք չտեսավ։ Թերևս երկու կոլեգաներ իրար բարևել ու շտապել էին իրենց գործին։

Մի քանի օր հետո նույնը կրկնվեց՝ «Բարև, կոլեգա», և նույն անծանոթ դեմքերն ու քիչ հեռվում ծառի տակ պառկած թախծադեմ շունը։ Երրորդ անգամ երբ նույն փողոցով անցնելիս Գալուստ Շանմազյանը դարձյալ լսեց խռպոտ «Բարև, կոլեգա»-ն և շուրջը նայեց, նկատեց, որ մերձակայքում գրեթե մարդ չկա, իսկ շունը դարձյալ նույն ծառի տակից իրեն է նայում։

Երևի ինձ մոտ հալյուցինացիա է սկսվում,- մտածեց շարքային հհկ-ականը՝ շարունակելով ճանապարհը։

- Բարևիս էլ չես պատասխանում, կոլեգա,- լսեց Շանմազյանն ու այս անգամ զգաց, որ ձայնը գալիս է այն ծառի տակից, որտեղ շունն էր նստած ու իրեն է նայում։
- Ի՞նչ ես զարմացած աչքերդ պլշել։ Քեզ բարևում եմ, ձևեր ես թափում իբր ինձ չես տեսնում,- նույն խռպոտ ձայնով բառերը հստակ արտաբերեց ծառի տակ նստած շունը։

- Դու այդ ի՞նձ ես դիմում,- զարմացած հարցրեց Շանմազյանը։
- Չէ, Հռոմի պապին կամ Վալոդ Պուտինին եմ դիմում,- հեգնեց շունը,- բայց ոնց որ արդեն դու-ի անցար, դա լավ է։

- Ես ու դու ի՞նչ կոլեգա,- դժգոհեց հհկ-ականը։
- Պահո՜,- հիմա էլ փորձում ես վիրավորված ձևանալ։

- Այո՛։ Մենք ի՞նչ կոլեգա։ Ես մարդ եմ, դու շուն ես։ Ես կանոնավոր աշխատանք ունեմ, դու պարապ ծառի տակ մեկնված, ինձ նման արժանապատիվ մարդկանց վիրավորում ես։
Շունը սկսեց բարձրաձայն քրքջալ.
- Պա՜հ, կանոնավոր աշխատա՜նք, մա՜րդ, արժանապատվությո՜ւն... Չէ՜ մի, էշի պոզեր։ Կոլեգա, սկզբում բարևիս չէիր պատասխանում, հիմա էլ ինձ փորձում ես հիմարի տեղ դնել։

- Ես քո կոլեգան չե՛մ,- Շանմազյանը լրջորեն զայրացավ,- ավելի ճիշտ՝ դու իմ կոլեգան չես...
- Այստեղ մոտիկ սրճարան կա, կարող եմ մի բաժակ սուրճ և հյութ հյուրասիրել։ Նաև կարգին կզրուցենք՝ առանց էմոցիաների, ինչպես հավասարը՝ հավասարի հետ,- ասաց շունը։

- Դե, ռադդ քաշի՛ր, տխմա՛ր շուն,- զայրույթից Շանմազյանն արդեն կապտել էր։
- Արդեն ինձ վիրավորում ես։ Պա՜հ, չես ուզում, չեմ էլ հյուրասիրի,- շունն ակնհայտ նեղացել էր։- Էս ի՞նչ մարդիկ են, ուզում ես լավություն անել, քեզ կոպտում են։

- Բայց դո՛ւ սկսեցիր, դու ինձ «կոլեգա» անվանեցիր,- ասաց հհկ-ականը։
- Հո՞ քեզ գեներալ կամ Նապոլեոն Բոնապարտ չանվանեցի։ Ընդամենը ասացի այն, ինչ կա՝ մենք կոլեգաներ ենք...

- Այդ ինչպե՜ս։
- Մենք օրվա հացը նույն ձևով ենք վաստակում՝ մեր տերերին ծառայելով, նրանց քմահաճույքները կատարելով, քսմսվելով, մեր հնազանդությունը ամեն վայրկյան հայտնելով նրանց։ Դու՝ քո տիրոջը, ես՝ իմ տիրոջը,- ասաց շունը։- Իբր չգիտե՞ս այդ հասարակ բանը, կոլեգա։

Շանմազյանը կրկին կապտել էր։ Կարծես փորձում էր ինչ-որ բան ասել, բերանը բացուխուփ էր անում, բայց այնտեղից հոդաբաշխ ոչ մի բառ դուրս չեկավ։ Ավելին՝ ինչ-որ խռպոտ ձայներ էր հանում, որ նման էր այն նույն ձայնին, որն այդ մի քանի օրը լսվում էր ծառի տակից՝ «Բարև, կոլեգա»...

Գարեգին պապս


Գարեգին պապս մեր գյուղի ամենանշանավոր, ամենավաստակաշատ ու ամենատաղանդավոր հայհոյողն էր (մյուս՝ Հովսեփ պապիս չեմ տեսել. նա զոհվել էր երկրորդ աշխարհամարտում՝ Կերչում)։ Այնպես գեղեցիկ ու պատկերավոր էր հայհոյում, բազմահարկ ու նրբարվեստ, որ լսողների մեծ մասը գեղարվեստական հաճույք էր ստանում դրանից։
Սակայն պապս միշտ հավատարիմ էր մնում իր սկզբունքներին. երբեք չէր հայհոյում գյուղամիջում, որտեղ համեմատաբար մարդաշատ էր, դրսում՝ կանանց ու երեխաների, անծանոթ մարդկանց ներկայությամբ...

Հայհոյելու պատճառ միշտ կար ու կար. էշը զռռում է, շունը չափն անցած հաչում է, հավերը մտել են բանջարանոց ու տակնուվրա են անում մարգերը, հորթը տրտինգ է տալիս ու չարաճճիություններ անում և այլն, ու նման դեպքերում պապիս հայհոյանքի տոպրակը միշտ բաց է։

Սակայն, այնուամենայնիվ, չափազանց պարզամիտ ու զուլալ, ազնվահոգի և սրտաբաց մարդ էր պապս։ Այդ պատճառով նրան ճանաչողները հարգում ու սիրում էին անվնաս ու բարեհոգի այդ մարդուն։

Շատ փոքր եմ եղել։ Պատմում են, որ մայրս հիվանդ էր, տեղափոխել էին հիվանդանոց, հայրս աշխատանքի էր, և ինձ գյուղ էին տարել՝ թողել պապ ու տատիս խնամքին։ Ես դեռևս չէի վարժվել առանց ծնողների ներկայության ու հոգատարության մնալու որևէ տեղ, լալիս ու ասում էի՝ մայրիկիս ու հայրիկիս եմ ուզում։ Պապ ու տատս, հորեղբայրս չէին կարողանում լռեցնել ինձ։ Խեղճերն անօգուտ տանջվում էին՝ ինձ հանգստացնելու համար։ Արդեն գիշեր էր։ Երբ կարծես թե մի փոքր հանգստացել ու լռել էի, նկատեցին, որ պապս չկա։ Փնտրեցին բակում՝ չկար։ Վերջապես նրան գտան գոմում՝ նստած, լուռ արտասվում էր։ Զարմացած հարցրին՝ ի՞նչ է պատահել, Կարակին (մեզ մոտ Գարեգինին Կարակին էին ասում), խեղճ-խեղճ պատասխանել է՝ ախր էդ փոքրիկի լացից սիրտս կտոր-կտոր է լինում, մեղք է...

Վաղուց չկա պապս, բայց առայսօր պարզ ու հստակ հիշում եմ նրա բարի ու ազնիվ դեմքը, երկնքի պես կապույտ ու զուլալ աչքերը...

Հայաստանն ընկալվում է որպես Ռուսաստանի շահերը սպասարկող երկիր


Հաճախ եմ մտածում, ստրո՞ւկն է ավելի ատելի ու զզվելի, արժանի արհամարհանքի, թե՞ տերը, որ շարունակ շահագործում, նվաստացնում է նրան, մեջքին նստում և էշի պես քշում իր ուզած ուղղությամբ։

Այս հատվածը Բրիտանական Լեսթերի համալսարանի Միջազգային հարաբերությունների բաժնի գիտաշխատող, IHS Markit (Jane’s Information Group) կորպորացիայի անկախ վերլուծաբան Էդուարդ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆԻ «Վերջին զրույցս Զբիգնեւ Բզեժինսկու հետ» հոդվածից է։ 


Իմանալով, որ հայ եմ եւ Հայաստանից եմ, նա առաջին պահին որոշակիորեն զգացնել տվեց ինչ-որ անհետաքրքրություն եւ նույնիսկ դժկամություն զրուցելու։ Սակայն նա տվեց ինձ մեկ հարց, որի պատասխանն էլ պայմանավորեց նրա տրամադրության փոփոխությունն ու հետաքրքրությունը զրուցելու ինձ հետ ու պատասխանելու իմ որոշ հարցերի. «Մինչև մեր զրույցը, խնդրում, եմ ասա ինձ, ըստ քեզ՝ ո՞ր երկիրն է առաջնահերթ սպառնալիք Հայաստանի պետականության համար»։ «Միանշանակ՝ Ռուսաստանը»,- պատասխանեցի ես: Նրա տրամադրությունը փոխվեց. «Շնորհակալ եմ։ Շնորհակալ եմ, որ չասացիր՝ ԱՄՆ-ը. այդպիսիների էլ եմ ժամանակին հանդիպել»։

Իմ հարցին, թե ինչպե՞ս Հայաստանը կարող է հարաբերվել ԱՄՆ նոր ադմինիստրացիայի հետ, Բզեժինսկին նշեց, որ Հայաստանը պետք է հասկանա նոր՝ «անկարգ» համակարգի խաղի կանոնները եւ սկսի խաղալ՝ համապատասխանաբար իր շահերը տեղավորելով այդ շրջանակներում։ «Օրինակ՝ հիմա ԱՄՆ-ին Հայաստանը պետք է ներկայանա ոչ թե որպես մի երկիր, որն ունի ահռելի քանակությամբ խնդիրներ, այլ այնպես, թե ինչ օգուտ կարող է ԱՄՆ-ն ունենալ Հայաստանի հետ հարաբերություններում։ Այլ կերպ ասած՝ Հայաստանը պետք է լինի նախաձեռնող եւ առաջարկներով հանդես գա, այլ ոչ թե սպասի ԱՄՆ առաջարկներին։ Նման առաջարկներ Վաշինգտոնից էլ չեն լինելու։

Պետք է հասկանաք, որ ռեգիոնալ անվտանգությունը մեզ սկսում է հետաքրքիր լինել միայն Վրաստանի անվտանգության ապահովման համատեքստում։ Քանի դեռ Հայաստանը կամ Ադրբեջանը չհայտնի ցանկություն ՆԱՏՕ-ին ինտեգրվելու ու անդամակցելու օրակարգ, ԱՄՆ քաղաքականությունը Կովկասի նկատմամբ հազիվ թե տարբերվի նրանից, ինչպիսին որ հիմա է»։

Զրույցը տեղափոխելով տարածաշրջանային համատեքստ՝ Բզեժինսկին շեշտեց, որ Վրաստանի անվտանգության հարցերը նաև ԱՄՆ խնդիրն է, այն պաշտպանված է մեզ ու ՆԱՏՕ-ին մոտ լինելու, մեր ստրատեգիական ծրագրերի մեջ ներգրավվելու եւ ի վերջո՝ հաճախակի դարձած զորավարժությունների համար նախատեսված ամերիկյան բանակ իր մոտ հյուրընկալելու հետեւանքով։ «Սակայն Հայաստանն ու Ադրբեջանը դեռ շատ արյուն են թափելու։ Ղարաբաղի կարգավորման հանդեպ մեր պասիվությունը կարող է փոխվել քողարկված անտարբերության, քանի որ թե Հայաստանը եւ թե Ադրբեջանը արդեն իսկ հաճախ դասակարգվում են որպես ավտորիտար ռեժիմներ եւ Ռուսաստանի ազդեցության տակ գտնվողներ։ Ուստի դուք պիտի պատրաստ լինեք պատերազմի, ինչն անխուսափելի է։ Ռուսաստանը կթուլանա, եւ դուք կամ Ադրբեջանը հնարավորություն կունենաք հաղթելու՝ պարտություն պարտադրելով մյուսին։

Նույն բանն, ի դեպ, երեւի խորհուրդ կտայի ադրբեջանցիներին, եթե նրանք հիմա այստեղ լինեին։ Կարծում եմ՝ աշխարհակարգային զսպումը հակամարտությունների առումով գնալով թուլանում է»։

Իմ հարցին Մինսկի խմբի էֆեկտիվության մասին՝ նա պատասխանեց․ «Մինսկի խումբը հին՝ անցած աշխարհակարգի ճարտարապետություն եւ պլատֆորմ էր, չեմ կարծում, որ հիմա իմաստ ունի հույս դնել մի կառույցի վրա, որտեղ երկու եվրաատլանտյան պետության հետ նույն հարթության վրա նստած է Ռուսաստանը։ Ցավոք, ես այն մարդկանց դասին չեմ պատկանում, որը հավատում է ձեր խնդրի արագ կարգավորմանը, հատկապես հիմա, երբ այդտեղ դեռ ուժեղ է Ռուսաստանի՝ մանիպուլյացիաներ իրականացնելու ցանկությունը։
Սակայն Հայաստանն ու Ադրբեջանը պետք է հաշվի առնի մեկ բան եւս. պատերազմի վերսկսման դեպքում Արեւմուտքից կհնչեն հայտարարություններ եւ կոչեր դադարեցնելու արյունահեղությունը։ Սակայն ձեր նախաձեռնությունը՝ լուծել խնդիրը ձեր օգտին եւ բարձրացնել ձեր անվտանգությունը, կբախվի Ռուսաստանի դիմադրությանը։

Տարածաշրջանում վերջնական գերակայության հասնելու համար Մոսկվային պետք է Ադրբեջանը, եւ ոչ թե Հայաստանը։ Ուստի Բաքվի հետ հարաբերությունները, Ադրբեջանի ինտեգրացիան ռուսական կառույցներ ու Ռուսաստանի դերի բարձրացումը Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության մեջ ավելի կարեւոր են Մոսկվայի համար պատժամիջոցների ու համաշխարհային մեկուսացման պայմաններում, քան Հայաստանի գործոնը։ Ելնելով հավանաբար այս հաշվարկից՝ Ռուսաստանը շահագրգռում ու դրդում է Իրանին տնտեսական, կոմունիկացիոն ծրագրեր իրականացնել հենց Ադրբեջանում, եւ ո՛չ ձեզ մոտ, քանի որ Իրան-Ռուսաստան ծրագրերի իրականացումը Ադրբեջանում կուժեղացնի Մոսկվայի ազդեցությունը Բաքվի նկատմամբ։ Ռուսաստանը նույնիսկ իր անկման ընթացքում դեռ վտանգ կներկայացնի ձեր պետությունների համար, եւ այդ թվում՝ Հայաստանի։

Ռազմաբազան նույնիսկ մեկ ակնթարթում կդառնա սպառնալիք, որին պիտի պատրաստ լինել։ Այն Թուրքիայից պաշտպանվելու համար չէ տեղակայված։ Թուրքիայից Հայաստանի նկատմամբ վտանգ չկա, քանզի այն ամբողջությամբ վերահսկվել, վերահսկվում եւ վերահսկվելու է ԱՄՆ-ի կողմից, հատկապես՝ Հայաստանի հանդեպ ոտնձգությունների պարագայում, եւ դա բազմիցս ապացուցվել է հայաստանյան նախկին ու ներկա իշխանություններին։ Թվում է, թե թուրք-ամերիկյան հակասությունները թուլացրել են ԱՄՆ վերահսկողությունը, սակայն դա այդպես չէ։ Թուրքիան հիմա հատկապես առավել կախված է ԱՄՆ իր հանդեպ դիրքորոշումից։

Վաշինգտոնում քաղաքական շրջանակներում թե՛ դեմոկրատների եւ թե՛ հանրապետականների շրջանակներում Հայաստանն իր շահերով (չխառնել հայկական համայնքի հետ, որը Հայաստանի շահերի հետ կապ չունի) չունի լիարժեք քաղաքական վստահություն (credibility)։ Այն հաճախ ընկալվում է որպես Ռուսաստանի շահերը սպասարկող երկիր՝ նույնիսկ ընդդեմ իր շահերի։ Սակայն ցանկության և աշխատանքի դեպքում դա կարող է փոխվել»։

Ամբողջական հոդվածը կարող եք կարդալ այս հասցեով՝
Առավոտ

Սև ու սպիտակ մտորումներ


Իմ շատ հարգելի ընկեր-բարեկամները հաճախ են ինձ խնդրում մեր իրականության, մերօրյա բարքերի դատապարտելի, այսպես ասած, «նեգատիվ» երևույթներից բացի գրել նաև մեր կյանքի լավ ու ընդօրինակելի երևույթների մասին։

Հարգելիներս, իշխանական հեռուստաալիքներն ու տպագիր և էլեկտրոնային թափոնը զօր ու գիշեր տնտեսական աճերի մասին են շեփորում։ Ու որքան ստվարանում է աղքատ բնակչության բանակը, նույնքան մեծանում են տնտեսական աճի տոկոսները։ Իմ հրատարակած թերթում ես ներկայացնում էի թե՛ սևը, թե՛ պեղելով հայտնաբերած սպիտակը։

Բայց ասենք թե գրեցի, որ սփյուռքի մեր հայրենակիցներն իրենց և իրենց երեխաների բերանից կտրում, փող են տնտեսում, գումարներ են հանգանակում և մեզ մոտ կրթօջախներ ու բազում այլ անհրաժեշտ օբյեկտներ հիմնում... Սակայն չեմ կարող միաժամանակ չհիշեցնել, որ այստեղ ապրում են հարյուրավոր գիշատիչներ, որոնց մեկ ամսվա թալանը երիցս, բազմիցս գերազանցում է սփյուռքի մեր ազնվագույն հայրենակիցների մեկ տարվա եկամուտը՝ միասին վերցրած։ Ինչպե՞ս չասեմ, որ թշնամին միայն սահմանի հակառակ կողմում չէ, և որ ներսի հրեշը երիցս վտանգավոր, ստոր ու նենգ է...

Այնպես որ, մեծն Թումանյանի ասած՝
«Էհ, մի՛ խոսեցնի, աստված կըսիրես,
Թե չէ մի ղաչաղ կդառնամ ես էլ...»։

Գողերը տարբեր են լինում։ Կա ձու գողացող, որ ինչպես հայտնի ասացվածքն է ուսուցանում, հետո ձի է գողանում։ Գիրք թռցնողներ էլ կան, որոնք ինչ-որ ցիտատ են մեջբերում, որ իբր գրքի գողը գող չէ։ Բայց իրականում գողությունը մնում է գողություն, անկախ նրանից գի՞րք ես թռցնում, թե՞ միրգ։ Կան գողեր, որ միայն հարուստներին են թալանում և այլն։ Ի դեպ, վերջիններին ես մի թեթև հարգում եմ...

Բայց, ըստ իս, ամենասարսափելին պաշտոնագողերն են։ Սրանք իրենց մեջ խտացնում են գողի ամենաստորակարգ հատկությունները։ Սրանք, ժողովրդի լեզվով ասած, մոր ծիծ կտրող են։ Վերջին 25-30 տարում Հայոց երկրում ձևավորվել է պաշտոնագողերի մի ստվար բանակ։ Ամենաստոր ճանապարհներով՝ խաբեությամբ, կաշառատվությամբ, ընտրակեղծարարությամբ, անգամ իրենց հակառակորդներին ֆիզիկապես ոչնչացնելով, սրանք այսօր տիրացել են, ավելի ճիշտ՝ բարձր աթոռներ են գողացել և իրենց երևակայում են «էլիտա»։ Մինչդեռ այս պաշտոնագողերի քոքը մինչև չկտրվի, ոչ միայն պետություն չենք դառնալու, այլև ուղիղ գծով սլանալու ենք անդունդ։ Ցավոք, առայժմ այդ ճանապարհին ենք...

Իմ ավագ ընկերն ու լավ բարեկամն է պատմում. «Խորհրդային տարիներին էր, երբ օդակարգավորիչները, օդորակիչները զարդարում էին միայն բարձր պաշտոնյաների աշխատասենյակները։ Մոսկվայում մի պրոֆեսորի դասաժամն էր։ Տոթ օր էր, ուսանողները ամառային թեթև հագուստներով էին, իսկ պրոֆեսորը՝ կոկիկ կոստյումով ու փողկապով։ Կուրսի ավագը ներողություն խնդրեց ու հարցրեց պրոֆեսորին.
- Շատ տոթ է, ինչո՞ւ ձեր պիջակը չեք հանում։
- Ձեր նկատմամբ ունեցած իմ հարգանքից,- ժպտալով պատասխանեց պրոֆեսորն ու շարունակեց դասախոսությունը»։

Հիշեցի ՀՀ վարչապետ Կարեն Կարապետյանի բոլորին ծանոթ ժիլետը։ Բայց այստեղ թերևս կարծիքները կարող են բաժանվել՝
Առաջին. դա անկուլտուրականություն է, ոչ հարգալից վերաբերմունք ներկաների հանդեպ,
Երկրորդ. այդ միջավայրին դա էլ է շատ։ Կարապետյանն այդ մարդկանց շատ հանգիստ կարող է ներկայանալ նաև մայկայով ու տրուսիկով...

Որքան էլ փորձենք Հռոմի պապից ավելի կաթոլիկ երևալ, որքան էլ հեքիաթներ ու առասպելներ հյուսենք «հայի հետին խելքի» կամ «ներկա մտքի թռիչքների», մեր բազմահատոր արժանիքների մասին, սիրենք չափվել աշխարհի հզորների հետ՝ անգամ խորհուրդներ ու դասեր տալով նրանց, մոռանալով, որ նախ պիտի կարողանանք հասնել Մոզամբիկին կամ Փղոսկրի ափին, փաստն այն է, որ մենք մեր պարզամտությամբ, առավել հաճախ մանկան վերլուծական գիտելիքներով շարունակում ենք ետ մնալ բազմաթիվ նրանցից, ովքեր դեռ ծառի վրա էին, երբ մենք թատրոն ունեինք։ Մեզանում հարգի է ցուցամոլությունը, ցուցադրականությունը, ձև ու բովանդակությունից նախընտրում ենք ձևը, արտաքինը։

Մեր չափանիշներով մարդ կամ հերոս է կամ ոչինչ, գեներալ է կամ շարքային։ Միջին չկա։ Արցախյան պատերազմից հետո տեսեք քանի՜ գեներալներ են լույս աշխարհ եկել, քանի՜-քանի մեդալակիր-շքանշանակիր հերոսներ ունենք ու դեռ շարունակում են ծնվել, ինչպես սնկերը անձրևից հետո։ Մեկը որ սովորական մի լավ բան է անում, ասում ենք՝ հերոս է։ Ու հաջորդ օրը, երբ այդ «հերոսին» տեսնում ենք այնպիսին, ինչպիսին իրականում կա, մի հարվածով նրան գցում ենք այն նույն փչովի պատվանդանից, որի վրա մենք ինքներս ենք ցցել։ Չգիտեմ, գուցե այս ամենը գալիս է մեր միամտությունից, դարեր շարունակ այդպես էլ ինքներս մեզ և աշխարհը չճանաչելուց, պատրանքներով, սին հույսերով ապրելուց ու ցանկացած երևույթի խորքը տեսնելու անկարողությունից։ Չը-գի-տեմ։

28.12.2016

Նոր տարվա հեքիաթ


Ամանորին քիչ ժամանակ էր մնացել: Ձմեռ պապը մի անգամ եւս մանրազնին պրպտեց Մոսկվայում լույս տեսած «Աշխարհի քարտեզը», բայց դարձյալ չկարողացավ գտնել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը: Քրտինքի կաթիլները սառած կախվել էին բեղ-մորուքից, արդեն հույսը լիովին կտրած, կանգնել էր Վրաստանի Սադախլո բնակավայրի մոտ, երբ կարմրած քթով մեկը հանկարծ տնկվեց առաջն ու հարցրեց.

– Ապեր, էդ ի՞նչ ես կորցրել:

– Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը,- խեղճ-խեղճ պատասխանեց Ձմեռ պապը:

– Վա՜յ, ցավդ տանեմ, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ասե՞ղ է, որ կորցնես: Մի կլորիկ գումար տուր, ավիացիոննի բենզինով աշխատող այս ավտոյովս ձեռաց թռցնեմ Ղարաբաղ:

– Բայց ինչո՞ւ այդ երկիրը քարտեզի վրա չկա,- զարմացած հարցրեց Ձմեռ պապը:

– Նայած ում քարտեզի վրա: Տեսնես ովքեր են կազմել էդ տիտռիկ քարտեզդ… Մեր քարտեզում, օրինակ, շատ լավ էլ կա…

– Բայց այդ ի՞նչ երկիր է, որ մեկի կազմած քարտեզում կա, մյուսում՝ չկա:

– Էդ նրանից է, ախպերս, որ Ղարաբաղը կամ Արցախը, այսպես կոչված, չճանաչված երկիր է… Մի խումբ շանորդիներ չեն ուզում տեսնել, ճանաչել այդ երկիրը…

Մինչ ճանապարհին ապարանցի Գարուշը Ձմեռ պապի համար «քաղպարապմունք» էր անցկացնում, վերից ու վարից պարզաբանում «Ղարաբաղյան հարցը», արդեն մոտեցել էին Ստեփանակերտի մատույցներին: Այդ պահին վերջապես տեղ հասավ նաեւ Ձմեռ պապի անձնական թռչող կառքը, որի անիվը մինչ այդ Հարավային Օսեթիայի մոտերքում պայթել էր ականից:

Ապարանցի Գարուշը ստացավ հասանելիք կլոր գումարը, հետն էլ երկու լիտր մաքուր թթօղի եւ հրաժեշտ տվեց Ձմեռ պապին: Վերջինս չափ գցեց ճեպընթաց կառքն ու մի քանի վայրկյանում հասավ Ստեփանակերտի նախադռանը, որտեղ պետավտոտեսչության անցակետում նրան կանգնեցրեց մի ոստիկան:

– Էդ ի՞նչ արագությամբ ես սուրում, հապա մի պրավադ ցույց տուր:

– Ստեփանակերտ եմ գնում, Ամանորի նվերներ պիտի բաժանեմ ժողովրդին,- ասաց Ձմեռ պապը:

– Ամանոր-մամանոր չգիտեմ, արագ քշելու համար պիտի տուգանեմ: Մի հազարանոց ցնծա…

– Բարեկամս, ուշանում եմ: Ամանորի այս նվերը վերցրու եւ բաց թող ինձ…

– Ամանորն ո՞վ է, չեմ ճանաչում:

– Սա էլ ձեզ հազար դրամը…

– Չէ՜, քիչ է, շատ թունդ էիր քշում, պրավադ պիտի ծակեմ,- ձեռ չէր քաշում ոստիկանը:
«Այս երկրում, ինչպես երեւում է, դրամաշորթներ են ապրում»,- ոստիկանից մի կերպ գլուխն ազատելով, մտածեց Ձմեռ պապը, եւ երբ հասել էր քաղաքի կենտրոնական հրապարակ, ուր բազմաթիվ մարդիկ էին հավաքվել շլացուցիչ լուսավորված տոնածառի շուրջ, մոտերքում նկատեց մի ծառի տակ նստած, հենակներով մի աղքատի:

– Բարեկամս, շնորհավոր Նոր տարի: Այս նվերը ձեզ, սա էլ մի քիչ փող է…

– Չէ, շնորհակալություն, Ձմեռ պապ, հենց այնպես ոչինչ չեմ կարող վերցնել,- ասաց հենակներով մարդը,- օրվա հացը ես վաստակում եմ մարդկանց կշռելու համար: Թույլ տվեք ձեզ կշռեմ:

Մարդուն չվիրավորելու համար, Ձմեռ պապը կշռվեց ու մտածեց. «Այս ի՜նչ ազնիվ մարդիկ են ապրում այս երկրում»:

Հետո նա իր մոտ եղած բազմաթիվ նվերներից մի քանի մեծ կապ թաքուն դրեց հրապարակի մեջտեղում գտնվող տոնածառի տակ ու շարունակեց ճանապարհը:
Շենքերից մեկում բնակարանի դուռը բացեց ծխախոտը ատամների արանքում սեղմած, փորն առաջ ցցած մի տղամարդ ու արհամարհանքով հարցրեց.

– Էդ նվերովդ ո՞ւմ ես ուզում խաբել: Ես բիզնեսմեն եմ, քո ձեռքուոտների մատների քանակով սուպերմարկետներ ու առեւտրի սրահներ ունեմ: Չէի՞ր կարող գոնե մի սովորական խանութ նվեր բերել…

«Այս երկրում ոնց-որ աչքածակներ էլ կան»,- մտորեց Ձմեռ պապն ու սեղմեց հարեւան շենքի դռներից մեկի զանգի կոճակը:

– Մտեք,- լսվեց ներսից:

Ձմեռ պապը կամաց բացեց դուռն ու սենյակի կենտրոնում նկատեց գրասեղանի հետեւում նստած փողկապավոր մի պարոնի:

– Ներեցեք, սա բնակարա՞ն է, թե՞…

– Ի՞նչ հարցով ես եկել,- լսվեց գրասեղանի հետեւից:

– Ձմեռ պապն եմ, նվերներ եմ բերել:

– Անձդ վկայող փաստաթղթեր ունե՞ս, նվերներ բաժանելու համար վերադասից թույլտվություն ունե՞ս: Եթե չունես, նստիր, երկու օրինակից մի դիմում գրիր, որ թույլ տամ նվերներդ բաժանես…

«Այս երկրում նաեւ բյուրոկրատներ են ապրում»,- պաշտոնյայի բնակարանից դուրս գալով, մտածեց Ձմեռ պապը եւ, երբ հասավ թատրոնի շենքի մոտ, դռների առջեւ նկատեց ձեռքերը գրպաններում, ինքնագոհ շվշվացնող, միջին տարիքի մեկին:

– Պարոն, ես այս թատրոնի տեր ու տիրակալն եմ, իսկ դու ո՞վ ես: Ճիշտն ասած, դեմքդ շատ ծանոթ է երեւում, Լիր արքա՞ն ես:

– Չէ, Ձմեռ պապն եմ:

– Չէ՜ մի, էշի պոզեր… Եթե դու Ձմեռ պապն ես, ուրեմն՝ ես էլ Անգլիայի թագուհին եմ… Հա՜, ճանաչեցի… Սոս Սարգսյանն ես:

– Սոս Սարգսյանը մեծ դերասան է, հարգում եմ նրան, բայց ես Ձմեռ պապն եմ:

– Դե լա՜վ, պոչ մի խաղացրու: Աշոտ Ղազարյանն ես…

– Դա ո՞վ է, անունը լսած չկամ:

– Ուրեմն՝ Թոխատյանն ես…

– Դրան էլ չեմ ճանաչում: Ես Ձմեռ պապն եմ:

– Որ էդպես պինդ կպել ես քո Ձմեռ պապին, ես էլ Ձյունանուշն եմ,- ասաց միջահասակ մարդը, գրպանից մի կեղծամ հանեց, դրեց գլխին ու սկսեց ցատկոտել Պապի շուրջը:

«Այս երկրում, ինչպես տեսնում եմ, ծաղրածուներ էլ են ապրում»,- մտմտաց Ձմեռ պապն ու մտավ թատրոնի ճեմասրահ, որտեղ երեխաները պար էին բռնել տոնածառի շուրջ եւ աշխույժ երգում էին. «Տոնածառ, ջան տոնածա՜ռ…»:

Փոքրիկներն այնպես երջանիկ էին, այնքան լավ էին երգում ու պարում, որ նրանց դիտելով, Պապի հոգնածությունն անցավ: «Այս երկրում բայց ի՜նչ սքանչելի երեխաներ են ապրում»,- բացականչեց Ձմեռ պապն ու միացավ փոքրիկների շուրջպարին: Հետո նա Ամանորի նվերներ բաժանեց երեխաներին եւ, թռչող իր կառքը նստելով, սուրաց վեր, շա՜տ վեր ու այնտեղից այդ երկրի փոքրիկ բնակիչների համար բյուր նվերներ սփռեց երկնակամարով մեկ: Նվերներն ուրախ զնգացին հանկարծ, ողողվեցին լույսով ու դարձան երկնքից կախված աստղեր, որոնք հավերժ պիտի ժպտան «Աշխարհի քարտեզի» վրա հազիվ նշմարվող Արցախ-Ղարաբաղ կոչվող այդ երկրի փոքրիկ բնակիչներին…

– Շնորհավոր Նոր տարի, մարդիկ, շնորհավոր Նոր տարի, աշխարհ,- վերեւից ուրախ կանչեց Ձմեռ պապն ու սուրաց, անհետացավ արդեն պատմություն դարձած դարերի ու հազարամյակների խորքում:

25.02.2016

Վերջին անգամ Սամվել Շահմուրադյանի հետ


1992-ի մայիսին էր, Շուշիի ազատագրումից հետո։ Օրը հստակ չեմ հիշում։ Հանրապետական թերթի խմբագրությունում էի աշխատում, միաժամանակ Ասկերանի շրջանային թերթի խմբագիրն էի։ Այն տարիներին իր ակտիվ ու հայրենանվեր գործունեությամբ շատ հայտնի, հասարակական-քաղաքական գործիչ, լրագրող Սամվել Շահմուրադյանը ավտոմատը ուսին եկավ խմբագրություն ու ասաց. «Վարդգես ջան, կուզե՞ս միասին գնանք Շուշիի թուրք գերիներին տեսնենք»։ Իհարկե, անմիջապես համաձայնեցի։

Գնացինք պետանվտանգության կոմիտե։ Ես մնացի դրսում, ավտոմատն ինձ տվեց, ինքը ներս մտավ՝ գերիներին տեսնելու թույլտվություն ստանալու։ Այդ ժամանակ Սամվելը ՀՀ ԳԽ պատգամավոր էր։ 10-15 րոպեից եկավ։ Ճանապարհվեցինք բանտ-մեկուսարան, որտեղ Շուշիի ազատագրության ժամանակ գերված ադրբեջանցիներին էին պահում։ Մեզ հետ հեռուստատեսությունից օպերատոր էլ էինք տանում։ Ճանապարհին տարբեր բաներից էինք զրուցում, բայց երկուսով շարունակ մտածում էինք ազերի գերված զինյալներին հանդիպելու մասին։ Ուզում էինք նայել այդ մարդասպանների աչքերին, Շուշիի բարձունքից որոնց արձակած հազարավոր արկերից, հրթիռներից Ստեփանակերտում ու շրջակա գյուղերում քանի՜-քանի կանայք, երեխաներ, հարյուրավոր անմեղ քաղաքացիներ էին զոհվել։ Մի այնպիսի՜ մեծ ատելություն կար մեջներս, որ բառերով հնարավոր չէ բացատրել։

Ոտքով էինք գնում։ Տեղ հասանք։ Վերջապես հատուկ սենյակում օպերատորը հարմարեցրեց տեսախցիկը, ու մենք սպասում ենք՝ գերիներին բերեն։ Ներս բերեցին 60-ին մոտ մի տղամարդու։ Ես ու Սամվելը տարակուսանքով իրար նայեցինք։ Գերու տեսքից նույնիսկ չէր երևում, որ ադրբեջանցի է։ Խեղճ ու մոլորված մի արարած էր։ Սամվելի հարցերին հայերեն էր պատասխանում՝ ադրբեջանցիներին հատուկ առոգանությամբ։ Անգամ կարգին չգիտեր, թե ինչպես է գերի ընկել։ Երբ լսել էր, որ հայերը գրոհում են Շուշիի վրա, նկուղում թաքնվել էր ընտանիքի հետ։ Նույնիսկ չգիտեր, որ իր հայրենակիցներն ավելի վաղ իրենց զինվորականների հետ փախել են Շուշիից։ Հայերեն սովորել էր հայ հարևաններից։ Իր ասելով՝ Շուշիում ապրող ադրբեջանցիներից շատերը գիտեն հայերեն...

Հետո երկրորդ գերուն բերեցին, բերեցին երրորդին, չորրորդին, հինգերորդին... Ու բոլորն էլ առաջինի պես խեղճ ու ողորմելի մարդիկ էին, այնքան խեղճ, որ նույնիսկ չհասկացան ժամանակին իրենք էլ փախչել։ Ու ամեն անգամ, նոր գերուն ներս բերելուց, Սամվելի դեմքն ավելի էր տխրում, հարցերը տալիս էր անտրամադիր։

Դուրս եկանք մեկուսարանից։ Երկար ժամանակ լուռ էինք։ Մի տեսակ տխրություն էր իջել երկուսիս վրա։ Մտածում էինք գերված ազերի գրոհայիններ տեսնել, բայց պարզվեց գերյալները զենքի հետ կապ չունեցող, տարիքն առած խեղճ մարդիկ էին, ոմանց դեմքից գրեթե չէր էլ երևում, որ թուրք են։

- Խեղճ մարդիկ են,- վերջապես ասաց Սամվելը։
- Ի՜նչ էինք սպասում տեսնել ու ինչ տեսանք,- ասացի։
- Այո, տխուր էր...

Մտքովս չէր անցնում, որ Սամվել Շահմուրադյանին վերջին անգամ եմ տեսնում։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 11-ին զոհվել է Մարտակերտի շրջանի Վաղուհաս գյուղի մոտ։ Այդ տարիներին արդեն շատ ու շատ ազնվագույն տղաներ, հրաշալի մտավորականներ էին զոհվել, բայց, այնուամենայնիվ, երկար ժամանակ չէի կարողանում հավատալ, որ Սամվելը սպանվել է։

Այսօր՝ փետրվարի 25-ին, մեծ քաղաքացու, հրաշալի Մարդու ծննդյան օրն է։ Գլուխ եմ խոնարհում։