24.02.2018

Հանգրվան, որից այն կողմ Չգոյությունն է


Երկու օր առաջ՝ փետրվարի 22-ին հայ-ադրբեջանական սահմանում թշնամու կրակոցից կրկին հայ զինվոր է զոհվել։ Եվ նորից նույն առօրեական-սովորական դարձած անտարբերությունն է մեզանում։ Կարծես հերթական անգամ սպանվող այդ երիտասարդը մեր հայրենակիցը, մեր ազգակիցը չէ և սահմանում նա մեր անվտանգությունն ու խաղաղությունը չէր պաշտպանում... Եվ մի որոշ ժամանակ ՖԲ չմտնելու իմ խոստումը ես կրկին խախտում եմ տխուր առիթով։

Մի քիչ հեռվից պիտի սկսեմ։ Ես ծնվել-մեծացել եմ պատմական Հայաստանի Արցախ նահանգում, այստեղ էլ հիմա ապրում եմ՝ իմ ընտանիքով։ Այն 60 տարիներին, երբ իմ լեռնաշխարհը Կրեմլը բռնակցել էր հարևան թշնամի և նորաստեղծ երկրին՝ Ադրբեջանին, այստեղ մենք շարունակում էինք ապրել մեր ազգային-հայկական ավանդույթներով, դրսից եկող մանր-մունր ոչ հայկական սովորույթ-նորաձևություններն ընդօրինակելով՝ ինչպես Հայաստանի բոլոր շրջաններում ու մարզերում։ Բայց մենք շարունակում էինք հայ մնալ մեր արցախյան հաստատակամության շնորհիվ՝ չնայած գրեթե ամեն քայլափոխում բացահայտ կամ քողարկված զգացվում էր թուրք-ադրբեջանցու ատելությունն ու թշնամանքը մեր հանդեպ։ Այդ տարիներին մենք թերևս ավելի հայ (ունեինք հարյուրավոր հայկական դպրոցներ, արվեստ, մշակույթ, զարգացած տնտեսություն) և ավելի մեծ հավատով էինք ապրում, քան այսօր՝ երբ Բաքվի և Մոսկվայի, ինչպես նաև երևանյան վախկոտ ու ծախու իշխանությունների քաղաքականության արդյունքում այս գեղեցիկ լեռնաշխարհը դարձել է խաղաքարտ։ Այդ տարիներին մեզ հայ պահողը Հայկական ՍՍՀ գոյությունն էր մեր կողքին՝ թեկուզ Արցախի ինքնավար մարզը չորս կողմից շրջապատված էր թուրք-ադրբեջանական բնակավայրերով։

Դեռ պատանեկության տարիներին մեր հարուստ գրադարանից ես արդեն գիտեի Հայ ժողովրդի պատմությունը՝ սկսած Խորենացուց և մյուս պատմիչներից, մինչև մեր օրերը։ Պատմության գրքերից Մեծ Հայքի և «Ծովից ծով Հայաստանի» բազմաթիվ քարտեզներ էի պահում, որտեղ Արցախը Հայաստանի անբաժան մաս էր։ Մենք ապրում էինք այն հույսով և երազանքով, որ մի օր մենք կրկին Հայաստան ենք դառնալու, որ մեր կողքին, մեր թիկունքում Հայաստանն է՝ Սասունցի Դավթի արձանով, կապուտաչյա Սևանով և, թեկուզ բանտված, բայց կարծես Երևանի հակառակ ծայրում, մեր կողքին գտնվող Մասիսներով, անկախ նրանից, որ Երևանում մի տեսակ զգուշավոր էին և, ասենք, վախենում էին տպագրել արցախցի գրողների գրքերը...
Ասել է թե՝ Արցախն ինձ և ինձ նման հազարավորների համար շարունակում էր լինել Հայաստան։ Այսօր էլ Արցախը Հայաստան է։ Սակայն այսօր արդեն չկա այն հավատն ու հույսը՝ մեր ապագայի հանդեպ, որ կար նույնիսկ ադրբեջանական բռնատիրության ժամանակներում։

Այսօր ես վախենում եմ իմ զավակների, իմ հարազատների, իմ հայրենակիցների ապագայի համար, քանզի այսօր այլև չկա այն Հայաստանը, որ հույս ու հավատ էր ներշնչում։ Պատերազմում հաղթող երկիրն այսօր խաղաղություն մուրողի, դիվանագիտական դաշտում պարտվողի, վախկոտի կերպարանքով ու կեցվածքով է ներկայանում աշխարհին։ Սահմանում պարբերաբար սպանվում են մեր զավակները, իսկ մենք տարին մեկ-երկու անգամ մեր «համարժեք պատասխանի» մասին դատարկ կրակոցներ ենք օդ արձակում, որին ոչ մենք ենք հավատում, ոչ թշնամին։ Բազմաթիվ առիթներ և հնարավորություններ եղան, երբ կարելի էր Երևանում դե ֆակտո լուծել Արցախի՝ Հայաստանին միացման հարցը և ընդմիշտ, գոնե մեր մասով փակել Արցախը խաղաքարտ դարձնելու դաժան խաղը։

Այդպես էր Արցախյան պատերազմի ողջ տարիներին, բայց Բիշքեկում խայտառակ ու նվաստացուցիչ պայմանագիր ստորագրվեց՝ մեր կողմից առանց որևէ պայմանի, կարծես մենք պարտվո՛ղ կողմն էինք։ Երևանը կարող էր իր քաղաքական ողորմելի դիրքորոշումը փոխել այն օրերին, երբ Եվրոպայի կենտրոնում թուրքը կացնահարեց քնած հայ սպային, կարող էր դա անել նաև այն ժամանակ, երբ Ադրբեջանն իր մարդասպանին դափնիներով վերադարձրեց և նրան հերոս հռչակեց՝ ՀԱՅ սպանելու համար։ Երևանը դա կարող էր անել ապրիլյան պատերազմի ժամանակ, բայց չարեց, դարձյալ վախեցավ և Մոսկվայում հրադադարի պայմանագիր ստորագրեց այն պահին, երբ ազերիները խուճապի մեջ էին իրենց և Մոսկվայի պլանների ձախողումից, իսկ Արցախի տարածքից մի հատված մնացել էր նրանց ձեռքին։ Երևանն իր ստորաքարշ դիրքորոշումը կարող էր փոխել Երևանի և Զանգեզուրի մասին Ալիևի լպիրշ հայտարարություններից հետո՝ պետական մակարդակով պատասխան կոշտ հայտարարությամբ, բայց դարձյալ սահմանափակվեց սեփական երկրում մի բուռ դատարկ խոսքեր օդ կրակելով։

Այսօր երբ թշնամին, ոգևորված մեր իշխանությունների բացահայտ թուլությունից և վախկոտությունից, արդեն ոչ թե Արցախի, այլ ողջ Հայաստանի «ադրբեջանական» հող լինելու մասին հայտարարություններ է անում, պատմություն կեղծում և դրանք թարգմանաբար սփռում աշխարհով մեկ, Երևանում լուրջ-լուրջ զբաղված են իշխանությունը պահելու և վերարտադրելու «հույժ կարևոր» խնդրով։

Թերևս ոչ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ Հայաստանում սահմանադրություն փոխելու միակ նպատակը իշխանությունը պահելն էր։ Թույլ ու նալբանդյանական տիպի ամորֆ նոր նախագահ Արմեն Սարգսյանի ապագա «անգլիական թագուհու» ֆոնին փաստորեն ողջ երկրի իրական տեր Սերժ Սարգսյան վարչապետի մասին հնչող խոսակցությունները հստակ ցույց են տալիս, թե իրականում ում էր պետք Հայաստանի սահմանադրությունը փոխելը։

Ես՝ որպես հայ, մտահոգված իմ զավակների, իմ հարազատների և իմ հայրենակիցների ճակատագրով, գտնում եմ, որ Սարգսյանը ոչ միայն չպիտի լինի վարչապետ, այլև որպեսզի Հայաստանը լինի, նա չպիտի՛ լինի իշխանության մեջ։ Ասեմ, թե ինչու և ընդամենը մի քանի փաստ ներկայացնեմ.

- նրա ղեկավարության տարիներին սահմանում և զանազան պատճառներով սպանվել են հարյուրավոր, հազարավոր հայ երիտասարդ զինվորներ, հազարավոր տներում օջախի ճրագ է մարել,

- նրա ղեկավարության տարիներին երկրում երիցս աճել է անպատժելիությունը, Օրենքը մնացել է գրքերի էջերում՝ տեղը զիջելով բացահայտ ամենաթողությանը,

- Հայաստանում մշակույթ, տնտեսություն հասկացություններն այլևս պիտի օգտագործենք չակերտներում, որովհետև այսօր մշակույթի գործիչը արմենչիկներն են, տնտեսության խորհրդանիշը՝ մականունավոր տղաները,

- նրա գահակալության տարիներին սարսափելի չափերի է հասել արտագաղթը՝ վերջին 10 տարում, պաշտոնական տվյալների համաձայն, Հայաստանից արտագաղթել է 320 հազար մարդ։ Ասել է թե՝ մենք ավելի քան երկու Արցախ ենք կորցրել,

- Թուրքիայի հետ նրա «ֆուտբոլային դիվանագիտության» արդյունքում տարբեր երկրների կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը մտել է փակուղի,

- նրա քաղաքականության արդյունքում երիցս ավելի է մեծացել պատերազմի վտանգը, որովհետև, վերջապես

- ոչ միայն Արցախը, այլև արդեն Հայաստանն է որպես պետություն զրկվել սուբյեկտայնությունից...

Հայի համար միշտ հարգի է եղել Տղամարդու խոսքը։ Արցախցու համար՝ առավել ևս։ Եթե մարդ ինչ-ինչ պահերի իրենից անկախ խոստանում է «երկնքից աստղեր իջեցնել», ապա պարտավոր է դա անել, այլապես հանրության աչքում նա այլևս չի դիտվի որպես տղամարդ։
2014 թ. ապրիլի 10-ին Սերժ Սարգսյանը պարզ ու հստակ հայտարարել էր. «Պաշտոնապես հայտարարում եմ, որ ես՝ Սերժ Սարգսյանս, այլևս երբեք չեմ առաջադրվելու ՀՀ նախագահի պաշտոնի համար։ Եթե վերջնական քննարկումների արդյունքում իմ ցանկությանը չհամապատասխանող ուղի ընտրվի, նկատի ունեմ պառլամենտական կառավարման մոդելը, ապա ես չեմ հավակնի նաև վարչապետի պաշտոնին»:

Իսկ այն պաշտոնյաները, որոնք ստորաքարշությամբ և երեսպաշտորեն հայտարարություններ են անում վերջինիս անփոխարինելիության մասին, ոչ միայն էժանագին ձեռնածուներ են, այլև դրանով ցույց են տալիս, որ թքած ունեն Հայաստանի և հայ ժողովրդի վրա և իրենց համար գերագույն արժեքը միայն պաշտոնն է։ Ես նույնիսկ չեմ մեղադրում ՀՀ ներկա կամ անցյալ նախագահներին։ Ավելի ճիշտ՝ նրանց չեմ համարում մեծագույն մեղավորը։ Ես ամենից առաջ մեղադրում եմ այն մարդկանց, ովքեր նախագահի շրջապատն են դարձել՝ ստացել բարձր պաշտոններ, իշխանական ճամբարներ և կուսակցություններ փոխելով, ճարպկորեն մի աթոռից մյուս բարձր աթոռը ցատկելով, իրենց փառասիրությամբ, ազգայինը, պետականը մշտապես սեփական-անձնականին զոհաբերելով, երկիրը հասցրել են մի հանգրվանի, որից այն կողմ Չգոյությունն է։ Հենց այդ մարդիկ են երկրի համար ամենավտանգավորը և հենց այդ մարդկանց պետք է մեկուսացնել հասարակությունից, որպեսզի ժողովրդավարական և ազատ երկիր կառուցելու հույս մնա քաղաքացու մեջ։

ՎԱՐԴԳԵՍ ՕՎՅԱՆԻ
Ֆեյսբուքյան էջից

11.02.2018

Հարսանիք


Մեծադիր հայելու առջև հայրս հանդիսավոր ուղղեց փողկապն ու այնտեղ, հայելու ինչ-որ անկյունում գտնելով ինձ, ասաց.
- Պատրաստվի՛ր, Համոյի հարսանիքն է։
- Ուռռա՜,- բղավեցի ես և, զգեստապահարանի աջ անկյունից գլուխկոնծի տալով, հայտնվեցի հորս ոտքերի մոտ։

Երբ ծնողներիս համատեղ ջանքերով քիթ ու մռութը քաղցրավենիքով զարդարված լակոտից վերածվեցի մորս ասելով՝ սիրուն տղամարդու, իսկ հորս կարծիքով՝ վերջապես մարդավարի տեսք ստացա, հայելու մեջ հորս շալվարի բարձրության հնդկահավի նման ինչ-որ բան նկատեցի, որ հեռավոր նմանություն ուներ իմ անձի հետ։

- Փեսան պատրաստ է,- ասաց հայրս ու մենք, ծանր ու մեծ դուրս գալով տնից, ուղղություն վերցրինք դեպի հարսանքատուն։

Համոյենց բակը լիքն էր մարդկանցով։ Երբ մենք մոտեցանք հավաքվածներին, մի քանի հոգի սեղմեցին հորս ձեռքը, իսկ մեկն էլ բարեկամաբար քաշեց ականջս ու հասկանալով, որ հանդիսավոր պատրաստվում եմ տզզալ, մի զույգ կոնֆետ խցկեց ափիս մեջ։ Երբ կոնֆետների հաշիվը մաքրեցի, հեռվում լսվեց ավտոմեքենաների ազդականչերի ոռնոցը։ Հավաքվածներից մեկն ասաց, որ հարսին բերում են, և երեխաների մի խումբ «ուռա» բղավեց։

- Հայրի՛կ, իսկ հարսը փախե՞լ էր, որ բերում են,- հարցրի ես ու չսպասելով պատասխանին, վրա տվի,- իսկ ավտոներն ինչո՞ւ են սուլում։
- Նահապետական սովորություն է,- երկու հարցիս միանգամից պատասխանեց հայրս, բայց ես ոչինչ չհասկացա։

Ինչ-որ տեղ մոտերքում ծկլթաց կլառնետն ու նույն պահին վրան գեղեցիկ տիկնիկ նստեցրած մեքենայից դուրս եկան սպիտակազգեստ հարսն ու մեր Համոն։ Հարսը շատ գեղեցիկ էր, իսկ Համոն այնպես լուրջ էր, որ ես սկզբում չճանաչեցի։ Հետո միանգամից բոլորը թափվեցին հարս ու փեսայի կամ, ինչպես հայրս կասեր, նորապսակների վրա և սկսեցին ուրախությունից պարել։ Իսկ երբ հարսն ուզում էր տուն մտնել, նրա ոտքերի տակ շուռ տված մի ափսե դրեցին։ Հարսը բարկացավ և ոտքով ջարդեց ափսեն։ Հետո մոտերքում մի քանի հոգի «ուռա» ասացին ու հարսին թույլ տվեցին, որ տուն մտնի։

Երբ տեղավորվեցինք հսկա սեղաններից մեկի շուրջ, Համոյի հայրը մոտեցավ երաժիշտների մոտ դրված միկրոֆոնին ու ասաց, որ մենք բարով ենք եկել, և ինքը խմում է թամադայի՝ Համբարձում Առաքելիչի կենացը, որ վերջինս բարով-խերով իրենց մեծ ուրախությունը ղեկավարի։ Հետո երաժիշտները միկրոֆոնն իրենց քաշեցին ու Համբարձում Առաքելիչի պատվին մի այնպիսի տուշ ցմբացրին, որ սեղանի կենտրոնում փառավոր բազմած շշերն ու բաժակները սկսեցին զնգզնգալ։ Հայրս պատառաքաղը վերցրեց ու, մեր դիմաց նստած քեռի Աբոյին աչքով անելով, ասաց.

- Սեղանի պաշարումը սկսված է։
- Մեկ, երկու, երեք, գրոհի համազա՛րկ,- ասաց քեռի Աբոն ու շամպայնի շշից հրացանի պես կրակեց։

Համբարձում Առաքելիչը, այսինքն՝ թամադան, սկզբում միկրոֆոնի մեջ բարձր հազաց ու սկսեց շատ երկար խոսել ծաղիկների մասին։ Վերջում էլ ասաց, որ խմում է զույգ ծաղիկների կենացը։
- Հայրիկ, ինչո՞ւ եք ծաղիկների կենացը խմում։
- Զույգ ծաղիկները դրանք հարսն ու փեսան են, տղաս։

Նայեցի հարսին ու Համոյին, բայց չհասկացա, թե ինչու են նրանց զույգ ծաղիկներ անվանում։ Ինձ ավելի զարմացրեց այն, որ հենց թամադան խոսում-պրծնում էր, երաժիշտներն իսկույն չափ էին գցում իրենց գործիքներն ու օդը թնդացնում։ Ես մտածեցի, որ երևի նրանք նախօրոք պայմանավորվել են։ Հորս հարցրի, բայց նա քեռի Աբոյի հետ ինչ-որ բան էր վիճում ու ասում, թե թամադան կենացները շփոթել է։ Հետո, երբ Համբարձում Առաքելիչը հասել էր հարսի ծնողների կենացին, նկատեցի, որ հայրս ու քեռի Աբոն այլևս թամադային չեն լսում։ Իսկ թամադան անընդհատ «լռություն» էր բղավում միկրոֆոնով։ Քեռի Աբոն երաժշտության տակտով սկսեց թմբկահարել սեղանը, և դատարկ ու կիսադատարկ շշերը ցատկոտեցին ու ավելի բարձր ծլնգացին։

Պարողներին միացան հայրս ու քեռի Աբոն։ Հայրս արդեն բոլորովին նման չէր հայելու առաջ կանգնած փառահեղ փողկապավորին։ Այժմ նրա փողկապը թուլացել էր ու խղճալիորեն դեպի աջ էր ճոճվում, վեր սանրած մազափունջը կախվել, կպել էր քրտնած ճակատին, իսկ այտի վրա պսպղում էր խոզի խորովածի յուղոտ հետքը։ Հայրս կարտոֆիլի տոպրակի նման ծանր-ծանր տմբտմբացնում էր ու, ձեռքին ծածանելով սեղանի վրայից վերցրած կեղտոտ անձեռոցիկը, հիացած «այշա՜» բղավում։

Քեռի Աբոն գոտու վրայից խուրջինի պես կախ տված փորը վերուվար էր անում ու ապարդյուն փորձում պարելիս ամեն կերպ մոտենալ կապույտ շրջազգեստով աղջկան, իսկ վերջինս միշտ թիթեռի պես դուրս էր պրծնում նրա թևի տակից։ Հետո պարելու հրավիրեցին հարս ու փեսային։ Հարսը շատ ուրախ էր, ձեռքերը հիացմունքից կոտրատում էր, իսկ Համոն թևերը աջ ու ձախ տարածած՝ պտտվում էր նրա շուրջը։ Հետո նրանց շատ շաբաշ տվեցին, ու նրանք դուրս եկան պարողների խմբից։ Դհոլը սկսեց ավելի ու ավելի կատաղի թնդալ։ Պարողներից մեկը, որ կնոջ պես երկար մազերը դես ու դեն էր շպրտում, երաժշտության տակտի տակ հանկարծ սկսեց պպզել ու պարողների ոտքերի տակ ինչ-որ բան փնտրել, երևի հավ։

Վիզս երկարեցի, բայց այնտեղ բան չէր երևում։
Երբ պարը վերջացավ, հայրս ու քեռի Աբոն, քափ ու քրտինքի մեջ կորած, նստեցին, ես հարցրի, թե հավը բռնեցի՞ն։
- Հավ չէր, կապույտ թռչուն էր, ճուտի՛կս,- ասաց քեռի Աբոն ու սկսեց քրքջալ։

Հետո, շատ ուշ, ես հասկացա, որ այնտեղ ոչ մի հավ կամ կապույտ թռչուն էլ չկար, պարելու ձև էր։

Թամադան միկրոֆոնով ասաց, որ հեռավոր Աշխաբադից թե Տաշքենդից փեսայի հորեղբոր որդի Սլավիկը հարսի համար չորս հարյուր ռուբլանոց մատանի է բերել և ուզում է հարսանքավորների ներկայությամբ մատանին արժանացնել հարսի քնքուշ մատին։ Թամադան թվարկեց մի քանի մարդկանց անուններ էլ, որոնք ինչ-որ նվերներ վերցրած, լայն-լայն ժպտալով ու պարելով, մոտեցան հարսին։ Երբ նվերներ տալու արարողությունն ավարտվեց, քեռի Աբոն սրբեց յուղոտ բեղերն ու ասաց.

- Այդ ծիպլիներին ես մի ամսվա աշխատավարձովս կգնեմ։
- Չէ՜ մի,- ասաց հայրս, ու քեռի Աբոն վիրավորվեց և սկսեց հորս ինչ-որ բան ապացուցել։

Նրանք մի քիչ վիճեցին, քեռի Աբոն ասաց, որ հորս հետ այլևս չի խմելու, խռոված վեր կացավ ու մի քանի կենաց հետո երկու քեռիների հետ նորից հայտնվեց մեր սեղանի մոտ։ Նա համբուրվեց հորս հետ, և հարևան սեղանից մի ջահելի էլ կանչեցին ու սկսեցին խմել ծաղիկների կենացը։ Հայրս բաժակը շուռ տվեց, իսկ նորեկներից մեկն ասաց, որ ափսոս է ու սկսեց օղոտված անձեռոցիկը մզել բաժակի մեջ։

Երաժիշտները մի ուրախ պար թնդացրին, և քեռի Աբոն իր բաժակի մեջ մի տասնոց խցկեց ու գնաց պարելու։ Երբ նրան մի կերպ հանեցին պարի հրապարակից, նրա ձեռքի բաժակի մեջ այլևս տասնոցը չկար։ Նրանք, որ քեռի Աբոյին քշել-պոկել էին պարելուց, նստեցին մեզ մոտ դատարկված աթոռներին ու նորից սկսեցին խմել ծաղիկների կենացը։ Քեռի Աբոն ասաց. «Մեր կրուգի կենացը» և խմեցին։ Հետո խմեցին հենց այնպես։ Չասացին, թե ում կենացն է։ Գուցե ասացին, չեմ հիշում։ Այդ ժամանակ ես քնեցի և երազում տեսա, որ մարդիկ մեղրաճանճերի պես տզզալով մտնում են ականջներիս մեջ, նվագում ու գոռում։

Հանկարծ նրանցից մեկը կատաղած դուրս թռավ ականջիցս, սեղանից վերցրեց օղու շիշն ու թափով շրխկացրեց գլխիս։ Վախից վեր թռա։ Մեր սեղանակիցներից մեկը սեղանի տակ ջարդված բաժակի կտորներ էր հավաքում։ Հարսանիքը շարունակվում էր, բայց հարսանքավորների կեսը չկար։ Ծխի, օղու և զանազան կերակուրների համատեղ բուրմունքից գլուխս պտտվում էր։ Երբ մենք վեր կացանք, որ հրաժեշտ տանք, քեռի Աբոն ասաց, որ թամադան չորս կենաց բաց է թողել և սեղանից վերցրեց դատարկ շշերից մեկը։

- Սա տանեմ, տանը մարդավարի խմենք,- ասաց նա։

Մեր սեղանի քեռիները նրանից մի կերպ խլեցին դատարկ շիշը և երբ նրան հազիվ հասցրել էին դռներին, հանկարծ ազատվեց իր թիկնապահներից ու ասաց, որ Ալինային հրաժեշտ չի տվել, և շրջվելով, սկսեց համբուրել հավ բռնող քեռուն։ Հիմա էլ հավ բռնող քեռին չէր ուզում բաց թողնել քեռի Աբոյին։ Նրանք ինչ-որ բան են պատմում ու, իրար քաշքշելով, ճոճվում։ Հավ բռնող քեռին օրորվելով պտտվեց քեռի Աբոյի շուրջն ու, նրան կորցնելով, սկսեց հորս բացատրել, որ երաժիշտները փինաչիներ են։ Հետո նորից գտավ քեռի Աբոյին, սեղմեց ձեռքն ու ասաց. «Ցավդ տանեմ»։

Հայրս մեր սեղանակիցներին ասաց, որ Աբոն աննման մարդ է, և նրա հետ արժե մինչև լույս խմել։ Հետո քեռի Աբոյին ու մեզ մեքենայի մեջ դրեցին, և երբ վարորդն ուզում էր գործի գցել մեքենան, Քեռի Աբոն դուրս եկավ ավտոմեքենայից ու սկսեց զրուցել մի անծանոթ ծերունու հետ։ Նրան հազիվ պոկեցին ծերունուց ու գցեցին մեքենայի մեջ։ Այդ ժամանակ ծերունին բղավեց, որ ինքն էլ է ուզում մեզ հետ գալ։ Նրան մի կերպ պահեցին, և երբ մեր մեքենան մի քիչ առաջ շարժվեց, նկատեցինք, որ հայրս չկա։ Նա զրուցում էր մեր ջահել սեղանակցի հետ ու կախվում վերջինիս վզից։ Չորս քեռի հորս մեծ դժվարությամբ ավտոմեքենայի մեջ դրին, և մեր մեքենան պոկվեց տեղից։

Մեքենայի մեջ ես նորից քնեցի, իսկ այդ օրն ամբողջ գիշեր թավալվում էի անկողնում ու կենացներ ասում։

Օգոստոս, 1985 թ.

10.11.2017

Խղճացե՛ք Աստծուն, ի սեր Աստծո


(մինի էսսե՝ միկրո հումորով)

Մարդիկ, ձեր խնդիրները, պրոբլեմները, հարցեր-հիմնահարցերը ձգտեք ինքներդ լուծել։ Պետք չէ ամեն ինչ բարդել ուրիշների ուսերին, հատկապես հանձնել խեղճ Աստծո ողորմածությանը։ Ախր այդքան էգոիստ, այդքան անուղղելի եսասեր մի՛ եղեք, փորձեք մի պահ մտնել Աստծո դրության մեջ։

Թեկուզ այսպիսի մի շատ պարզ հաշվարկ կատարեք և գլխներիդ զոռ տվեք՝ արդյո՞ք դուք կկարողանայիք այս անմարդկային ծանրության տակից դուրս գալ։ Եվ այսպես, սկսենք մեր պարզ թվաբանությունը։ Աշխարհում արդեն 7.6 միլիարդ մարդ է ապրում։ Ի դեպ, պատկերացնո՞ւմ եք, յուրաքանչյուր մեկ րոպեում աշխարհում ծնվում է 260 երեխա, մահանում՝ 109 մարդ։ Քանի որ օրը բաղկացած է 1440 րոպեից, ապա 260 բազմապատկելով 1440-ով, կպարզենք, թե ամեն օր աշխարհում որքան երեխա է ծնվում։ Այն է՝ 374.400։ Նույն կերպ եթե 109-ը բազմապատկենք 1440-ով, կպարզենք, որ ամեն օր աշխարհում կյանքին հրաժեշտ է տալիս 157.960 մարդ։ Շատ հեշտ մենք կարող ենք պարզել, որ ամեն տարի 136.6 միլիոն մարդ է ծնվում, մահանում 57.2 միլիոն մարդ։ Բայց այսքանն իմիջիայլոց։ Այս պահին մեզ այլ հարց է հետաքրքրում՝ հավատացյալների թիվն աշխարհում։

Վիճակագրությունն ասում է, որ մինչև 14 տարեկան երեխաները կազմում են աշխարհի բնակչության շուրջ 35 տոկոսը։ Այսինքն՝ այսօր աշխարհում կա մոտավորապես 2.7 մլրդ 14 տարեկան երեխա։ Նույն վիճակագրությունը հայտնում է, որ աշխարհում ոչ հավատացյալները 1.1 մլրդ են։ Եթե աշխարհի բնակչության ընդհանուր թվից հանենք երեխաներին (որոնց պետք չէ խառնել Աստծո գործերին) և ոչ հավատացյալներին, ապա մոտավորապես կիմանանք, թե որքան հավատացյալ կա Երկիր մոլորակի վրա։ 7.6 մլրդ - 3.8 մլրդ = 3.8 մլրդ։ Այսինքն՝ աշխարհում մոտավորապես 3.8 միլիարդ մարդ հավատում է Աստծուն, աղոթում է, նամազ է անում, զանազան ձևերով երկրպագում է նրան։ Փաստորեն այսօր աշխարհի բնակչության շուրջ կեսը հավատում է Աստծուն։ Մի 7 տարի առաջ հավատացյալ էր մոլորակի բնակչության 60 տոկոսը։ Այսինքն՝ հավատացյալների թիվն աշխարհում պակասում է՝ տոկոսային հարաբերությամբ, բայց քանի որ երկրագնդի բնակչությունը սրընթաց աճում է, նշանակում է այնուամենայնիվ աճում է Աստծուն աղոթողների թիվը։

Երևի գաղտնիք չէ, որ կրոնները շատ են ու բազմազան։ Աշխարհի բնակչության 32 տոկոսը քրիստոնյա է, 23 տոկոսը՝ մահմեդական, 15 տոկոսը՝ հինդուիստներ են, շուրջ 7-ական տոկոսը բուդդայականներ և չինական ավանդական կրոն (շամանական, կոնֆուցիոսական, դաոական և այլն) դավանողներ են։ Մանր-մունր կրոնները՝ հուդայականությունը և այլն, չենք հաշվում։ Ոչ միայն կրոններն են բազմազան, անգամ իրար թշնամի, այլև ժողովուրդները, որ ավելի շատ են ու իրարից այնքա՜ն տարբեր։ Սակայն Աստված մեկն է, վերևում մի երկրորդ ինքնակոչի համար տեղ չկա։ Այնտեղ ընտրություններ, ընտրակեղծարարություններ չեն լինում, որ ինչ որ դուրսպրծուկ հայտնվի ու իրեն նախագահ, ներողություն, Աստված հռչակի։ Բայց որքան էլ Արարչին տարբեր անուններով կոչենք՝ Աստված, Ալլահ, Բուդդա, Բոգ, Բուրխան, Բվանա, Գմերթի, Խոդա և չգիտեմ ինչ, այդ բոլոր անվանումների տակ մեկ մարդ է, ներողություն՝ մեկ գոյ է, ու հենց ինքը Երկնայինն է, Աստված, Արարիչը, լույս ու խավար, ծառ ու թուփ, կրակ ու ջուր, շուն ու ճիճու, հոպոպ ու մոծակ, մորեխ ու մարդ ստեղծողը, Ամենակարողը և Ամենաամենան...

Անցնենք առաջ։ Գրեթե ամեն օր մոտ 3.8 միլիարդ մարդ ծնկաչոք կամ կանգնած, ծալապատիկ կամ նստած այս խեղճ Աստծուն աղոթում է, բանավոր զանազան պատվերներ ու խնդրագրեր է ներկայացնում, աղաչում-պաղատում լուծել իր այս կամ այն խնդիրը՝ սեփական առողջականից, հարստանալուց, պաշտոն ստանալուց սկսած, վերջացրած թշնամուն հաղթելու, նրան ոչ ևս եղած տեսնելու խնդրանքով։ Հիմա այս խեղճ Աստված ինչպե՞ս կատարի այդ 3.8 միլիարդի խնդրանքը, երբ դրա մի չնչին տոկոսը հազիվ կատարած, հաջորդ օրը մի նոր 3.8 միլիարդ խնդրանք է թափվելու իր ուսերին։ Եթե նա նույնիսկ հարյուրավոր կամ հազարավոր օգնականներ, խորհրդականներ ու քարտուղար-քարտուղարուհիներ էլ ունենա, հազիվ թե կարողանա կատարել թեկուզ մեկ միլիոն մարդու խնդրանք։ Բայց դե բոլորդ էլ քաջ գիտեք, որ խեղճ Երկնայինը ոչ մի օգնական, խորհրդական ու քարտուղարուհի չունի։ Մի քանի քերովբեները, հրեշտակներն ու զանազան մանր-մունր պալատական սպասավորները հազիվ թե այդ հարցում կարողանան Նրան օգնել։ Նրանք ընդամենը փոքր-մոքր ծառայություններ են մատուցում Նրան՝ շորերն են հանում ու հագցնում, ժամանակին կերակուր են մատուցում, մազերը սանրում, կոշիկների փոշին սրբում և այլն։

Բացի դրանից, մարդիկ հենց Իրեն՝ Աստծուն են դիմում, այլ ոչ թե նրա սպասավորներին։ Աստված սովորական մի նախագահ չէ, որ իրեն հասցեագրված նամակները, տվյալ դեպքում՝ աղոթք-խնդրանքներն առանց կարդալ-լսելու, ուղարկի իր ստորադրյալներին կամ հենց նրան՝ ում դեմ գրված է բողոք-դիմումը։ Կարծես մի քիչ շեղվեցինք։ Այսինքն՝ նշանակում է, որ յուրաքանչյուր աղոթքի տեղ հասնելու և իրականանալու հավանականությունը մեկ միլիոներորդական է կամ շատ ավելի...

Հիմա մի թեթև մտնենք այդ մարդու, ներողություն, Աստծո դրության մեջ։ Ի վերջո, հասկացե՛ք, այդ խեղճ Ամենակարողը, Երկնայինը, Աստված ևս հանգստանալու իրավունք ունի։ Քանի՜ միլիոն թե միլիարդ տարի նա օր ու գիշեր աշխատում է։ Անտեր Տիեզերքն էլ, ներողություն, անծիր Տիեզերքն էլ հո՞ միայն Երկիր մոլորակից չի բաղկացած։ Մի Արեգակի շուրջ տեսեք, թե քանի մոլորակ է պտտվում, չհաշված վերջիններիս արբանյակները, որ հենց էնպես մոլախոտի պես չեն բուսել, այլ Արարչի ձեռքի գործն են և դրանք նույնպես պետք է խնամել ու շարունակել հոգ տանել։ Հապա մի տեսեք, թե քանի՜ հազար թե միլիոն արեգակներ կան տիեզերքով մեկ շաղ տված, որոնցից շատերը հաստատ ունեն իրենց մոլորակները, արբանյակները, վերջիններիս շուրջ կանոնավոր կամ ճանճերի պես անկանոն պտտվող զանազան երկնային մարմինները, ասուպ-մասուպները և այլն։

Ցանկացած դպրոցական գիտե, որ Արեգակն այնպիսի մի աստղ է, ինչպիսին ողջ տիեզերքով սփռված մեծ ու փոքր աստղերը։ Մեր Ծիր կաթին գալակտիկայում կա 200 միլիարդ աստղ։ Հարևան Անդրոմեդա գալակտիկան մոտ 5 անգամ մեծ է մեր գալակտիկայից և պարունակում է մեկ տրիլիոն աստղ։ Աստղագետների կողմից հայտնագործված ամենամեծ գալակտիկան բաղկացած է 100 տրիլիոն աստղերից։ Գերհզոր տելեսկոպներով, աստղադիտակներով հայտնաբերվել են 100 միլիարդ գալակտիկաներ։ Դե հիմա ավելի ուշադիր լսեք։ Մոտավոր հաշվարկով ողջ տիեզերքում կա... Բայց այդ թիվը դուք ինքներդ գրեք. 1-ը բազմապատկեք 24 զրոյով։ Այսինքն գրեք մի մեկ և հետևում զինվորների պես շարեք 24 զրո։ Հիմա պատկերացրեք, թե այսքան աստղերի շուրջ որքա՜ն մոլորակներ կլինեին պտտվելիս, թեկուզ անմարդաբնակ կամ միայն ճանճերով ու որդերով բնակեցված։

Դե գլխներիդ զոռ տվեք. այս բոլորն Արարիչն է ստեղծել, չէ՞։ Այսինքն նրանց բոլորի արարողն ու պատասխանատուն նույնպես Աստված է։ Հո՞ չի թողնելու, որ մի ինչ-որ չարաճճի երկնային մարմին հրթիռի պես սլանա ու ոչնչացնի իրենից երիցս մեծ մի այլ երկնային մարմին կամ մոլորակ։ Այս ամենը, այս բոլոր շարժերը պետք է վերահսկել, չէ՞։ Արդեն մոտավորապես պատկերացրի՞ք, թե ինչպիսի վիթխարի գործ է ձեռնարկել Աստված ու ինչպիսի ծանրաբեռնվածությամբ է աշխատում։

Այդքան գլխացավանքը կարծես քիչ էր, վերջերս էլ գիտնականները պարզել են, որ Արեգակի վրա մի հսկա խոռոչ կա, որից ահռելի քանակությամբ մագնիսական փոթորիկ է սփռվում ու մեծ վտանգ ներկայացնում հատկապես Երկիր մոլորակի բնակչության առողջության համար։ Այդ խոռոչի հարցը ինչ-որ կերպ պիտի լուծել, չէ՞։ Պիտի կարկատել կամ լցնել այդ անտեր խոռոչը։ Հո՞ երկրից զոդողներ չեն ուղարկելու Արեգակ՝ այդ խնդիրը լուծելու, երբ չհաշված աներևակայելի ահռելի ջերմությունը, այդ չարաբաստիկ խոռոչի չափերը զգալիորեն գերազանցում են Երկիր մոլորակի չափերին։

Հա, քիչ մնաց մոռանայինք։ Ախր Տիեզերքում ինչ-որ այլմոլորակայիններ, հումանոիդներ, մարդանման արարածներ էլ կան, չէ՞, որոնք իրենց ափսեանման թռչող սարքերով ժամանակ առ ժամանակ ֆռֆռում են Երկիր մոլորակի տարբեր հատվածներում։ Ախր այդ ոչ երկրային քաղաքակրթությունը ներկայացնող արարածներին ևս Աստված է ստեղծել, չէ՞, նրանք էլ են Աստծո ստեղծած արտադրանքը, ինչպես, ասենք, մարդիկ, մրջյունները, մողեսները, միրհավերը, մոլորակներն ու ողջ Տիեզերքը։ Նրանք էլ են աղոթում առ Աստված, չէ՞։ Հո՞ աթեիստներ չեն կամ հաստատ բոլորը չեն աթեիստ։ Երևի առնվազն մի 4-5 միլիարդ էլ նրանք կլինեն, այլապես իրենց Մայր մոլորակը թողած, չէին թռվռա մեր մոլորակի շուրջ։ Եթե, ասենք, մի 2 միլիարդ աղոթող էլ նրանք ունենան, ապա պատկերացրեք, թե օրը քանի՜-քանի միլիարդ բանավոր խնդրանք է հղվում առ Աստված։ Այդ խեղճերի խնդրանքն էլ պիտի կատարվի, չէ՞։ Նրանց աղոթքներն ինչո՞վ են պակաս մեր աղոթքներից, երբ նրանք այնքան խելացի են մեզնից, որ գալիս ուսումնասիրություններ են անում, հետազոտություններ ու փորձեր ձեռնարկում մեր մոլորակի վրա, իսկ մենք նույնիսկ չգիտենք, թե նրանք ո՞ր ջհանդամներից են գալիս...

Որտե՞ղ մնացինք։ Հա, Աստծո հանգստանալու մասին էինք խոսում։ Հիմա այս խեղճը միլիոնավոր թե միլիարդավոր տարիներ անքուն հսկում է այս ողջ անծայրածիր հսկա Փեթակը, որ հանկարծ մի բան դուրս չգա ու խաթարի իր ստեղծած սույն ահռելի «մեխանիզմը»։ Եվ դա անում է առանց մի րոպե աչք փակելու, առանց հանգստանալու, առանց արձակուրդ վերցնելու, առողջարան կամ ծովափ մեկնելու...

Իսկ դուք, պարբերաբար այս խեղճին նոր խնդիրքներ ու պատվերներ եք հղում, աղոթում հա աղոթում եք։ Բայց ախր միայն դուք չեք աղոթում չէ՞։ Արդեն պարզեցինք, որ միայն Երկիր մոլորակում ձեզ պես 3.8 միլիարդ աղոթող կա։ Հա, ի դեպ, նկատի ունեցեք, որ նրան աղոթում են նաև ձեր հակառակորդները, ձեր թշնամիները։ Հիշեցեք, որ ձեր թշնամիները ոչ պակաս ջերմեռանդությամբ են աղոթում, թեկուզ այդ պրոցեսն իրենք «նամազ» են անվանում։ Նույնիսկ չոքում ու գլուխները դիպցնում են գետնին, Աստծուն հասկացնում, որ հանուն նրա, իրենք պատրաստ են գետինն էլ պատռել ու մեջը մտնել։ Ոմանք էլ ինչ-որ շախսեյ-վախսեյներով իրենք իրենց ծեծում, շան թակ են տալիս, արյունաքամ լինում, որպեսզի ցույց տան իրենց անսահման սերն առ Աստված, ներողություն, առ Ալլահ, չնայած նշանակություն չունի, դա նույն անձնավորությունն է։

Եվ բացառված չէ, որ Աստված կարող է կատարել ոչ թե ձեր, այլ ձեր թշնամու պատվեր-խնդրանքները։ Հիշեք թեկուզ 1915 թիվը, երբ Նրա՝ Երկնայինի, Ամենակարողի, Արարչի աչքի առաջ խոշտանգվեց, մորթվեց 1.5 միլիոն հայ, որոնք ոչ պակաս ջերմեռանդ էին աղոթում և Աստծուց ապրել աղերսում, քանզի իրենց գլխավերևում շողշողում էր թշնամու մերկացրած յաթաղանը։ Բայց Նա չլսեց խեղճերին, լսեց թշնամուն, կամ գուցե նրանց էլ չլսեց՝ պարզապես ժամանակ չուներ կամ աղոթքները տեղ չէին հասել։ Հնարավոր է նաև մատների արանքով էր նայում և մտածում՝ ինքներդ լուծեք ձեր հարցերը, ամեն անգամ ինձ մի՛ դիմեք, ինքներդ էլ մի բան ձեռնարկեք, մի բան արեք, որ չկործանվեք...

Հա, տխուր է։ Տխրեցինք, բայց դե ընդամենը քննարկում ենք, թե ինչպես է եղել դա կամ թեկուզ մեր ժամանակների մյուս բոլոր ոչ պակաս սահմռկեցուցիչ համազգային ոճրագործությունները՝ ֆաշիստական համակենտրոնացման ճամբարներից մինչև Երկիր մոլորակի տարբեր հատվածներում իրականացված անմարդկային ողբերգությունները։
Իսկ դուք, փոխանակ ինքնուրույն մի բան էլ ինքներդ ձեռնարկեք, մի հարց էլ ինքներդ լուծեք, մի խնդրի լուծման պատասխան էլ դուք գտնեք, աղոթում հա աղոթում եք։ Եթե ձեզ չեք խղճում, ձեզ չեք հարգում, գոնե բարի եղեք հնարավորինս քիչ անհանգստացնել Արարչին, Աստծուն, որ քանի՜-քանի միլիոն թե միլիարդ տարի անքուն ու անխոնջ Տիեզերք է ղեկավարում։ Խղճացե՛ք Աստծուն, նա էլ է ուզում հանգստանալ։

ՎԱՐԴԳԵՍ ՕՎՅԱՆ

02.07.2017

Գրպանահատը


Ժամանակ առ ժամանակ մի հաղորդում է աչքովս ընկնում։ Մեր փոքրիկներն են երբեմն դիտում այդ հաղորդումը և անսխալ գուշակում որոնվելիք բառը։ Հ2-ով է հեռուստաեթեր արձակվում և կարծեմ կոչվում է՝ «Օդից փող»։

Ամեն անգամ այդ հաղորդումը վարող, չաչանակի պես, ինչպես առատության եղջյուրից, տխմարություններ դուրս տվող ու շաղակրատող սույն անթրաշ ջահելին հեռուստաէկրանին տեսնելիս, հազիվ եմ ինձ զսպում, որ հեռուստացույցը դուրս չնետեմ պատուհանից։ Երբ հազարավոր շնորհալի և տաղանդավոր ջահելներ աշխատանք չեն գտնում, նրանցից շատերն էլ արտագաղթում են երկրից, հայկական բացարձակապես բոլոր հեռուստատեսություններում ահա այսպիսի խաբեբաներ ու ոչնչություններ են աշխատում և աղտոտում հեռուստաեթերն ու մարդկանց հոգիները, այսօրինակ լպիրշներն էլ օրը ցերեկով թափ են տալիս միամիտ մարդկանց գրպանները։ Ու զավեշտն այն է, որ այս գրպանահատ չաչանակը որքան շատ է շաղակրատում ու ժամանակ սպանում, այնքան ավելի շատ փող է «օդից» մտնում իր և իր խաչագող տերերի գրպանը։ Իրոք որ՝ օդից փող...

Բոլոր ժամանակներում ես միշտ էլ արհամարհել եմ խաբեբաներին ու «մեծապատիվ մուրացկաններին», բայց այս «անկախության» տարիներին խաբեբայության առատությունից, սրիկայության համատարած ու լայնածավալ այս արշավանքից ես սկսել եմ նրանցից զզվել ու ատել նրանց...

Բարև, կոլեգա


Շարքային հհկ-ական Գալուստ Շանմազյանը աշխատանքի շտապելիս, խռպոտ մի ձայն լսեց՝ «Բարև, կոլեգա»։ Շուրջը նայեց, ծանոթ դեմք չգտավ, իսկ մոտերքում, ծառի տակ մի շուն էր մեկնվել և թախծոտ աչքերով իրեն էր նայում։ Շանմազյանը մտածեց, որ այդ անհայտ «բարևն» իրեն չէր ուղղված, առավել ևս, որ մերձակայքում կոլեգայի դեմք չտեսավ։ Թերևս երկու կոլեգաներ իրար բարևել ու շտապել էին իրենց գործին։

Մի քանի օր հետո նույնը կրկնվեց՝ «Բարև, կոլեգա», և նույն անծանոթ դեմքերն ու քիչ հեռվում ծառի տակ պառկած թախծադեմ շունը։ Երրորդ անգամ երբ նույն փողոցով անցնելիս Գալուստ Շանմազյանը դարձյալ լսեց խռպոտ «Բարև, կոլեգա»-ն և շուրջը նայեց, նկատեց, որ մերձակայքում գրեթե մարդ չկա, իսկ շունը դարձյալ նույն ծառի տակից իրեն է նայում։

Երևի ինձ մոտ հալյուցինացիա է սկսվում,- մտածեց շարքային հհկ-ականը՝ շարունակելով ճանապարհը։

- Բարևիս էլ չես պատասխանում, կոլեգա,- լսեց Շանմազյանն ու այս անգամ զգաց, որ ձայնը գալիս է այն ծառի տակից, որտեղ շունն էր նստած ու իրեն է նայում։
- Ի՞նչ ես զարմացած աչքերդ պլշել։ Քեզ բարևում եմ, ձևեր ես թափում իբր ինձ չես տեսնում,- նույն խռպոտ ձայնով բառերը հստակ արտաբերեց ծառի տակ նստած շունը։

- Դու այդ ի՞նձ ես դիմում,- զարմացած հարցրեց Շանմազյանը։
- Չէ, Հռոմի պապին կամ Վալոդ Պուտինին եմ դիմում,- հեգնեց շունը,- բայց ոնց որ արդեն դու-ի անցար, դա լավ է։

- Ես ու դու ի՞նչ կոլեգա,- դժգոհեց հհկ-ականը։
- Պահո՜,- հիմա էլ փորձում ես վիրավորված ձևանալ։

- Այո՛։ Մենք ի՞նչ կոլեգա։ Ես մարդ եմ, դու շուն ես։ Ես կանոնավոր աշխատանք ունեմ, դու պարապ ծառի տակ մեկնված, ինձ նման արժանապատիվ մարդկանց վիրավորում ես։
Շունը սկսեց բարձրաձայն քրքջալ.
- Պա՜հ, կանոնավոր աշխատա՜նք, մա՜րդ, արժանապատվությո՜ւն... Չէ՜ մի, էշի պոզեր։ Կոլեգա, սկզբում բարևիս չէիր պատասխանում, հիմա էլ ինձ փորձում ես հիմարի տեղ դնել։

- Ես քո կոլեգան չե՛մ,- Շանմազյանը լրջորեն զայրացավ,- ավելի ճիշտ՝ դու իմ կոլեգան չես...
- Այստեղ մոտիկ սրճարան կա, կարող եմ մի բաժակ սուրճ և հյութ հյուրասիրել։ Նաև կարգին կզրուցենք՝ առանց էմոցիաների, ինչպես հավասարը՝ հավասարի հետ,- ասաց շունը։

- Դե, ռադդ քաշի՛ր, տխմա՛ր շուն,- զայրույթից Շանմազյանն արդեն կապտել էր։
- Արդեն ինձ վիրավորում ես։ Պա՜հ, չես ուզում, չեմ էլ հյուրասիրի,- շունն ակնհայտ նեղացել էր։- Էս ի՞նչ մարդիկ են, ուզում ես լավություն անել, քեզ կոպտում են։

- Բայց դո՛ւ սկսեցիր, դու ինձ «կոլեգա» անվանեցիր,- ասաց հհկ-ականը։
- Հո՞ քեզ գեներալ կամ Նապոլեոն Բոնապարտ չանվանեցի։ Ընդամենը ասացի այն, ինչ կա՝ մենք կոլեգաներ ենք...

- Այդ ինչպե՜ս։
- Մենք օրվա հացը նույն ձևով ենք վաստակում՝ մեր տերերին ծառայելով, նրանց քմահաճույքները կատարելով, քսմսվելով, մեր հնազանդությունը ամեն վայրկյան հայտնելով նրանց։ Դու՝ քո տիրոջը, ես՝ իմ տիրոջը,- ասաց շունը։- Իբր չգիտե՞ս այդ հասարակ բանը, կոլեգա։

Շանմազյանը կրկին կապտել էր։ Կարծես փորձում էր ինչ-որ բան ասել, բերանը բացուխուփ էր անում, բայց այնտեղից հոդաբաշխ ոչ մի բառ դուրս չեկավ։ Ավելին՝ ինչ-որ խռպոտ ձայներ էր հանում, որ նման էր այն նույն ձայնին, որն այդ մի քանի օրը լսվում էր ծառի տակից՝ «Բարև, կոլեգա»...

Գարեգին պապս


Գարեգին պապս մեր գյուղի ամենանշանավոր, ամենավաստակաշատ ու ամենատաղանդավոր հայհոյողն էր (մյուս՝ Հովսեփ պապիս չեմ տեսել. նա զոհվել էր երկրորդ աշխարհամարտում՝ Կերչում)։ Այնպես գեղեցիկ ու պատկերավոր էր հայհոյում, բազմահարկ ու նրբարվեստ, որ լսողների մեծ մասը գեղարվեստական հաճույք էր ստանում դրանից։
Սակայն պապս միշտ հավատարիմ էր մնում իր սկզբունքներին. երբեք չէր հայհոյում գյուղամիջում, որտեղ համեմատաբար մարդաշատ էր, դրսում՝ կանանց ու երեխաների, անծանոթ մարդկանց ներկայությամբ...

Հայհոյելու պատճառ միշտ կար ու կար. էշը զռռում է, շունը չափն անցած հաչում է, հավերը մտել են բանջարանոց ու տակնուվրա են անում մարգերը, հորթը տրտինգ է տալիս ու չարաճճիություններ անում և այլն, ու նման դեպքերում պապիս հայհոյանքի տոպրակը միշտ բաց է։

Սակայն, այնուամենայնիվ, չափազանց պարզամիտ ու զուլալ, ազնվահոգի և սրտաբաց մարդ էր պապս։ Այդ պատճառով նրան ճանաչողները հարգում ու սիրում էին անվնաս ու բարեհոգի այդ մարդուն։

Շատ փոքր եմ եղել։ Պատմում են, որ մայրս հիվանդ էր, տեղափոխել էին հիվանդանոց, հայրս աշխատանքի էր, և ինձ գյուղ էին տարել՝ թողել պապ ու տատիս խնամքին։ Ես դեռևս չէի վարժվել առանց ծնողների ներկայության ու հոգատարության մնալու որևէ տեղ, լալիս ու ասում էի՝ մայրիկիս ու հայրիկիս եմ ուզում։ Պապ ու տատս, հորեղբայրս չէին կարողանում լռեցնել ինձ։ Խեղճերն անօգուտ տանջվում էին՝ ինձ հանգստացնելու համար։ Արդեն գիշեր էր։ Երբ կարծես թե մի փոքր հանգստացել ու լռել էի, նկատեցին, որ պապս չկա։ Փնտրեցին բակում՝ չկար։ Վերջապես նրան գտան գոմում՝ նստած, լուռ արտասվում էր։ Զարմացած հարցրին՝ ի՞նչ է պատահել, Կարակին (մեզ մոտ Գարեգինին Կարակին էին ասում), խեղճ-խեղճ պատասխանել է՝ ախր էդ փոքրիկի լացից սիրտս կտոր-կտոր է լինում, մեղք է...

Վաղուց չկա պապս, բայց առայսօր պարզ ու հստակ հիշում եմ նրա բարի ու ազնիվ դեմքը, երկնքի պես կապույտ ու զուլալ աչքերը...

Հայաստանն ընկալվում է որպես Ռուսաստանի շահերը սպասարկող երկիր


Հաճախ եմ մտածում, ստրո՞ւկն է ավելի ատելի ու զզվելի, արժանի արհամարհանքի, թե՞ տերը, որ շարունակ շահագործում, նվաստացնում է նրան, մեջքին նստում և էշի պես քշում իր ուզած ուղղությամբ։

Այս հատվածը Բրիտանական Լեսթերի համալսարանի Միջազգային հարաբերությունների բաժնի գիտաշխատող, IHS Markit (Jane’s Information Group) կորպորացիայի անկախ վերլուծաբան Էդուարդ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆԻ «Վերջին զրույցս Զբիգնեւ Բզեժինսկու հետ» հոդվածից է։ 


Իմանալով, որ հայ եմ եւ Հայաստանից եմ, նա առաջին պահին որոշակիորեն զգացնել տվեց ինչ-որ անհետաքրքրություն եւ նույնիսկ դժկամություն զրուցելու։ Սակայն նա տվեց ինձ մեկ հարց, որի պատասխանն էլ պայմանավորեց նրա տրամադրության փոփոխությունն ու հետաքրքրությունը զրուցելու ինձ հետ ու պատասխանելու իմ որոշ հարցերի. «Մինչև մեր զրույցը, խնդրում, եմ ասա ինձ, ըստ քեզ՝ ո՞ր երկիրն է առաջնահերթ սպառնալիք Հայաստանի պետականության համար»։ «Միանշանակ՝ Ռուսաստանը»,- պատասխանեցի ես: Նրա տրամադրությունը փոխվեց. «Շնորհակալ եմ։ Շնորհակալ եմ, որ չասացիր՝ ԱՄՆ-ը. այդպիսիների էլ եմ ժամանակին հանդիպել»։

Իմ հարցին, թե ինչպե՞ս Հայաստանը կարող է հարաբերվել ԱՄՆ նոր ադմինիստրացիայի հետ, Բզեժինսկին նշեց, որ Հայաստանը պետք է հասկանա նոր՝ «անկարգ» համակարգի խաղի կանոնները եւ սկսի խաղալ՝ համապատասխանաբար իր շահերը տեղավորելով այդ շրջանակներում։ «Օրինակ՝ հիմա ԱՄՆ-ին Հայաստանը պետք է ներկայանա ոչ թե որպես մի երկիր, որն ունի ահռելի քանակությամբ խնդիրներ, այլ այնպես, թե ինչ օգուտ կարող է ԱՄՆ-ն ունենալ Հայաստանի հետ հարաբերություններում։ Այլ կերպ ասած՝ Հայաստանը պետք է լինի նախաձեռնող եւ առաջարկներով հանդես գա, այլ ոչ թե սպասի ԱՄՆ առաջարկներին։ Նման առաջարկներ Վաշինգտոնից էլ չեն լինելու։

Պետք է հասկանաք, որ ռեգիոնալ անվտանգությունը մեզ սկսում է հետաքրքիր լինել միայն Վրաստանի անվտանգության ապահովման համատեքստում։ Քանի դեռ Հայաստանը կամ Ադրբեջանը չհայտնի ցանկություն ՆԱՏՕ-ին ինտեգրվելու ու անդամակցելու օրակարգ, ԱՄՆ քաղաքականությունը Կովկասի նկատմամբ հազիվ թե տարբերվի նրանից, ինչպիսին որ հիմա է»։

Զրույցը տեղափոխելով տարածաշրջանային համատեքստ՝ Բզեժինսկին շեշտեց, որ Վրաստանի անվտանգության հարցերը նաև ԱՄՆ խնդիրն է, այն պաշտպանված է մեզ ու ՆԱՏՕ-ին մոտ լինելու, մեր ստրատեգիական ծրագրերի մեջ ներգրավվելու եւ ի վերջո՝ հաճախակի դարձած զորավարժությունների համար նախատեսված ամերիկյան բանակ իր մոտ հյուրընկալելու հետեւանքով։ «Սակայն Հայաստանն ու Ադրբեջանը դեռ շատ արյուն են թափելու։ Ղարաբաղի կարգավորման հանդեպ մեր պասիվությունը կարող է փոխվել քողարկված անտարբերության, քանի որ թե Հայաստանը եւ թե Ադրբեջանը արդեն իսկ հաճախ դասակարգվում են որպես ավտորիտար ռեժիմներ եւ Ռուսաստանի ազդեցության տակ գտնվողներ։ Ուստի դուք պիտի պատրաստ լինեք պատերազմի, ինչն անխուսափելի է։ Ռուսաստանը կթուլանա, եւ դուք կամ Ադրբեջանը հնարավորություն կունենաք հաղթելու՝ պարտություն պարտադրելով մյուսին։

Նույն բանն, ի դեպ, երեւի խորհուրդ կտայի ադրբեջանցիներին, եթե նրանք հիմա այստեղ լինեին։ Կարծում եմ՝ աշխարհակարգային զսպումը հակամարտությունների առումով գնալով թուլանում է»։

Իմ հարցին Մինսկի խմբի էֆեկտիվության մասին՝ նա պատասխանեց․ «Մինսկի խումբը հին՝ անցած աշխարհակարգի ճարտարապետություն եւ պլատֆորմ էր, չեմ կարծում, որ հիմա իմաստ ունի հույս դնել մի կառույցի վրա, որտեղ երկու եվրաատլանտյան պետության հետ նույն հարթության վրա նստած է Ռուսաստանը։ Ցավոք, ես այն մարդկանց դասին չեմ պատկանում, որը հավատում է ձեր խնդրի արագ կարգավորմանը, հատկապես հիմա, երբ այդտեղ դեռ ուժեղ է Ռուսաստանի՝ մանիպուլյացիաներ իրականացնելու ցանկությունը։
Սակայն Հայաստանն ու Ադրբեջանը պետք է հաշվի առնի մեկ բան եւս. պատերազմի վերսկսման դեպքում Արեւմուտքից կհնչեն հայտարարություններ եւ կոչեր դադարեցնելու արյունահեղությունը։ Սակայն ձեր նախաձեռնությունը՝ լուծել խնդիրը ձեր օգտին եւ բարձրացնել ձեր անվտանգությունը, կբախվի Ռուսաստանի դիմադրությանը։

Տարածաշրջանում վերջնական գերակայության հասնելու համար Մոսկվային պետք է Ադրբեջանը, եւ ոչ թե Հայաստանը։ Ուստի Բաքվի հետ հարաբերությունները, Ադրբեջանի ինտեգրացիան ռուսական կառույցներ ու Ռուսաստանի դերի բարձրացումը Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության մեջ ավելի կարեւոր են Մոսկվայի համար պատժամիջոցների ու համաշխարհային մեկուսացման պայմաններում, քան Հայաստանի գործոնը։ Ելնելով հավանաբար այս հաշվարկից՝ Ռուսաստանը շահագրգռում ու դրդում է Իրանին տնտեսական, կոմունիկացիոն ծրագրեր իրականացնել հենց Ադրբեջանում, եւ ո՛չ ձեզ մոտ, քանի որ Իրան-Ռուսաստան ծրագրերի իրականացումը Ադրբեջանում կուժեղացնի Մոսկվայի ազդեցությունը Բաքվի նկատմամբ։ Ռուսաստանը նույնիսկ իր անկման ընթացքում դեռ վտանգ կներկայացնի ձեր պետությունների համար, եւ այդ թվում՝ Հայաստանի։

Ռազմաբազան նույնիսկ մեկ ակնթարթում կդառնա սպառնալիք, որին պիտի պատրաստ լինել։ Այն Թուրքիայից պաշտպանվելու համար չէ տեղակայված։ Թուրքիայից Հայաստանի նկատմամբ վտանգ չկա, քանզի այն ամբողջությամբ վերահսկվել, վերահսկվում եւ վերահսկվելու է ԱՄՆ-ի կողմից, հատկապես՝ Հայաստանի հանդեպ ոտնձգությունների պարագայում, եւ դա բազմիցս ապացուցվել է հայաստանյան նախկին ու ներկա իշխանություններին։ Թվում է, թե թուրք-ամերիկյան հակասությունները թուլացրել են ԱՄՆ վերահսկողությունը, սակայն դա այդպես չէ։ Թուրքիան հիմա հատկապես առավել կախված է ԱՄՆ իր հանդեպ դիրքորոշումից։

Վաշինգտոնում քաղաքական շրջանակներում թե՛ դեմոկրատների եւ թե՛ հանրապետականների շրջանակներում Հայաստանն իր շահերով (չխառնել հայկական համայնքի հետ, որը Հայաստանի շահերի հետ կապ չունի) չունի լիարժեք քաղաքական վստահություն (credibility)։ Այն հաճախ ընկալվում է որպես Ռուսաստանի շահերը սպասարկող երկիր՝ նույնիսկ ընդդեմ իր շահերի։ Սակայն ցանկության և աշխատանքի դեպքում դա կարող է փոխվել»։

Ամբողջական հոդվածը կարող եք կարդալ այս հասցեով՝
Առավոտ